دەربارەی هەرێمی کوردستان

هەرێمی کوردستان بە جوگرافیا هەمەجۆرەکەی دەناسرێتەوە. سروشتەکەی دەشتایی بەپیت، دۆڵی کشتوکاڵی، ڕشتەچیا بەرزەکان، ڕووبار، دەریاچە، تاڤگە، دارستان و کانی سروشتی دەگرێتەوە.

دەشتاییە نزمەکان بەگشتی هاوینێکی گەرم و وشکیان هەیە، لەکاتێکدا ناوچە شاخاوییەکان پلەی گەرمییێن نزمتر، بارانبارینی زیاتر و بەفربارینی بەردەوامیان لە زستاندا هەیە. ئەم هەمەجۆرییە دیمەنێکی سەرنجڕاکێش بە هەرێمەکە دەبەخشێت لە هەموو چوار وەرزەکەدا و پشتیوانی لە کشتوکاڵ، گەشتوگوزار و کۆمەڵگە گوندییەکان دەکات.

دەستووری عێراق دان بە هەرێمی کوردستان و دەسەڵاتە هەبووەکانیدا دەنێت وەک هەرێمێکی فیدراڵی. هەرێمەکە دەسەڵاتەکانی یاسادانان، جێبەجێکردن و دادوەری بەپێی دەستووری عێراق و ئەو یاسایانە پیادە دەکات کە لەلایەن پەرلەمانی کوردستانەوە دەردەکرێن.

لە ساڵی ٢٠٢٦دا، نێچیرڤان بارزانی وەک سەرۆکی هەرێمی کوردستان خزمەت دەکات. مەسرور بارزانی وەک سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیرانی حکومەتی هەرێمی کوردستان ڕابەرایەتیی کابینەی نۆیەم دەکات، لەکاتێکدا قوباد تاڵەبانی وەک جێگری سەرۆکی وەزیران خزمەت دەکات.

ماددەی ١٢١ی دەستووری عێراق ڕێگە بە هەرێمەکان دەدات هێزەکانی ئاسایشی ناوخۆیی خۆیان هەبێت، لەوانە پاسەوانی هەرێم، پۆلیس و دەزگا ئەمنییەکان. هێزەکانی پێشمەرگە وەک پاسەوانی دەستووریی هەرێم خزمەت دەکەن و ڕۆڵێکی سەرەکییان گێڕاوە لە پاراستنی هەرێمی کوردستان و ڕووبەڕووبوونەوەی تیرۆردا.

هەرێمی کوردستان نیشتمانی دانیشتووانێکی هەمەجۆرە کە لە نەتەوە و زمان و ئایین و نەریتە کولتوورییە جیاوازەکان پێکهاتووە.

کورد زۆرینەی هەرەگەورەی دانیشتووان پێکدەهێنێت. هەرێمەکە هەروەها نیشتمانی عەرەب و تورکمان و ئاشووری و کلدان و سریانی و ئەرمەن و ئێزدی و کاکەیی و پێکهاتەکانی تریشە. هەر پێکهاتەیەک بە زمان و نەریت و پەیڕەوی ئایینی و هونەر و کەلەپووری کولتووریی خۆیەوە بەشداری لە هەرێمەکە دەکات.

خەڵکی خاوەن پێشینەی جیاواز پێکەوە دەژین لە هەولێر و دهۆک و سلێمانی و ناوچەکانی تری هەرێمی کوردستان. بەشداریکردنیان لە حکومەت و پەروەردە و کولتوور و بازرگانی و ژیانی گشتیدا کۆمەڵگای هەمەجۆر و گشتگیری هەرێمەکە بەهێز دەکات.

هەمەجۆریی ئایینی

هەرێمی کوردستان نەریتێکی دێرینی پێکەوەژیانی ئایینی هەیە. ئیسلام ئایینی زۆرینەیە، لە کاتێکدا مەسیحیەت و ئێزدیەتی و ئایینی کاکەیی و زەردەشتی و بەهایی و ساویی مەندایی و ئایینەکانی تریش پەیڕەو دەکرێن.

مزگەوت و کڵێسا و دەیر و پەرستگا و مەزار و شوێنە پیرۆزەکان لە سەرانسەری هەرێمەکەدا هەن. ئەم شوێنانە ڕەگە مێژووییە قووڵەکانی پێکهاتە ئایینییە جیاوازەکان دەردەخەن کە بۆ چەندین نەوە لە کوردستان ژیاون.

کوردی و عەرەبی زمانە فەرمییەکانی هەرێمی کوردستانن. سۆرانی و کورمانجی — کە لە زۆر ناوچەدا بە ناوخۆیی بە بادینی ناسراوە — بەربڵاوترین شێوەزارەکانی کوردین. سۆرانی بە شێوەیەکی بەربڵاو لە هەولێر، سلێمانی، هەڵەبجە و ناوچەکانی دەوروبەریان قسەی پێدەکرێت، لەکاتێکدا کورمانجی یان بادینی بە شێوەیەکی بەربڵاو لە دهۆک و ناوچەکانی باکووری هەرێم قسەی پێدەکرێت. تورکمانی، سریانی، ئەرمەنی و زمانەکانی تری پێکهاتەکان لە پەروەردە، ژیانی ئایینی، ڕاگەیاندن و چالاکییە کلتوورییەکاندا بەکار دەهێنرێن.

زمانی کوردی سەر بە لقی ئێرانییە لە کۆمەڵەی هیندی-ئێرانی لەناو خێزانی زمانەکانی هیندی-ئەوروپیدا. لە ڕووی زمانەوانییەوە سەربەخۆ و جیاوازە لە عەرەبی، کە سەر بە خێزانی زمانە سامییەکانە.

کەلەپووری کلتووریی هەرێم لە ڕێگەی ئەدەب، شێعر، مۆسیقا، هەڵپەڕکێ، بڕگەی جلی کلتووری، دەستڕەنگینی، تەلارسازی، چێشتلێنانی خەمڵێندراو و جەژنەکانی وەک نەورۆزەوە دەردەبڕدرێت.

مێژووی هاوچەرخی هەرێمی کوردستان لە ڕێگەی خەباتێکی درێژخایەن بۆ مافە نەتەوەیی، سیاسی و کلتوورییەکان شێوەی گرتووە. دوای ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١ و دامەزراندنی دامەزراوە هەرێمییەکان، هەرێمەکە پەرلەمان و حکومەتی خۆی گەشە پێدا.

گەلی کوردستان تووشی چەوسانەوەی سیستماتیکیش بووەوە لەژێر ڕژێمی پێشووی عێراقدا. شاڵاوی ئەنفال لە ساڵانی هەشتاکاندا بووە هۆی کوشتاری بەکۆمەڵ، کۆچپێکردنی زۆرەملێ و وێرانکردنی هەزاران گوند. هێرشی کیمیایی بۆ سەر هەڵەبجە وەک یەکێک لە ئازاربەخشترین هێمایەکانی ئەم قۆناغە دەمێنێتەوە.

لە ساڵی ١٩٩١ەوە، هەوڵێکی بەربڵاو دراوە بۆ ئاوەدانکردنەوەی شار و گوندەکان، گەڕاندنەوەی خزمەتگوزارییە گشتییەکان، گەشەپێدانی دامەزراوەکان و دووبارە بنیاتنانەوەی ئەو کۆمەڵگانەی کە بەهۆی ملکەچیی جەنگ و ئاوارەبوونەوە زیانیان بەرکەوتبوو.

پەروەردە لە هەرێمی کوردستان لەلایەن وەزارەتی پەروەردە و وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستیی حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە بەڕێوەدەبرێت. هەرێمەکە سیستەمێکی فراوانی پەروەردەی گەشەپێداوە کە زانکۆ حکومی و تایبەتەکان، زانکۆ پۆلیتەکنیکییەکان، دامەزراوە تایبەتمەندەکان، کۆلێژەکان و پەیمانگە تەکنیکییەکان لەخۆدەگرێت.

زمانی کوردی زمانی سەرەکیی خوێندنە لە زۆربەی بەشەکانی سیستەمی پەروەردەی گشتیدا. هەروەها زمانەکانی عەرەبی، ئینگلیزی، سریانی و تورکمانی لە قوتابخانە و بەرنامە ئەکادیمییەکاندا بەکاردەهێنرێن بەپێی دامەزراوەکە، پێكهاتەکە و بواری خوێندن.

خوێندنی باڵا بەردەوامە لە بەرفراوانبوون بۆ ناو بەشە هاوچەرخەکان، لەوانەش ژیریی دەستکرد، ئەندازیاریی ئاسایشی سایبەری، تەکنەلۆجیای زانیاری، ئەندازیاریی فڕۆکەوانی، وەزە، دیزاین و زانستە پزیشکییەکان. دوا ئامارە فەرمییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ٥١,٥٧٩ قوتابی لە زانکۆ حکومییەکاندا لە ساڵی خوێندنی ٢٠٢٤-٢٠٢٥ وەرگیراون. هەروەها پەرەپێدانی دوایینی خوێندنی باڵا دامەزراندنی ٤٣ کۆلێژ لەخۆدەگرێت، کە ١٤ کۆلێژیان لە دامەزراوە حکومییەکان و ٢٩ کۆلێژیان لە دامەزراوە تایبەتەکاندان.

ئابووریی هەرێمی کوردستان بوارەکانی وزە، کشتوکاڵ، گەشتوگوزار، بازرگانی، بیناسازی، پێشەسازی، پەیوەندییەکان، خزمەتگوزارییە داراییەکان و کەرتی دیجیتاڵیی ڕوو لە گەشە دەگرێتەوە.

نەوت و گازی سروشتی لە ڕووی ئابوورییەوە بە گرنگی دەمێننەوە، لەکاتێکدا حکومەتی هەرێمی کوردستان جەختی زیاتری خستۆتە سەر هەمەجۆرکردنی ئابووری لە ڕێگەی کشتوکاڵ، گەشتوگوزار، پێشەسازی، گەشەپێدانی کەرتی تایبەت و وەبەرهێنانی بیانییەوە. یاسای وەبەرهێنانی هەرێمی کوردستان ژمارە ٤ی ساڵی ٢٠٠٦ چوارچێوەیەکی یاسایی بۆ وەبەرهێنانی ناوخۆیی و بیانی دابین دەکات، کە بە یەکچەشن مامەڵە لەگەڵ وەبەرهێنەرانی ناوخۆیی و بیانی دەکات و ئاسانکاری پێشکەش دەکات کە لەوانەیە لێخۆشبوونی باج و گومرگ، تەرخانکردنی زەوی و گەڕاندنەوەی سەرمایە و قازانجی وەبەرهێنان بگرێتەوە.

هەرێمی کوردستان پێشوازی لە سەردانیکەرانی بەشەکانی تری عێراق، وڵاتانی دراوسێ و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەکات — گەشتیاران، ئەندامانی ڕەوەندی کوردی، شاندە بازرگانییەکان، دیپلۆماتکاران، ڕۆژنامەنوسان، توێژەران و ڕێکخراوە مرۆییەکان. سەردانیکەران ڕادەکێشرێن بەهۆی دیمەنە شاخاوییەکانی هەرێم، هاوینەهەوارە فێنکەکان، شارە مێژووییەکان، شوێنەوارە دێرینەکان، کەلەپووری ئایینی و دابونەریتە کلتوورییەکان.

سیستەمی فەرمیی ڤیزای ئەلیکترۆنیی هەرێمی کوردستان (e-Visa) ڕێگە بە سەردانیکەرە نێودەوڵەتییە شایستەکان دەدات بە ئەلیکترۆنی داوای مۆڵەتی چوونەژوورەوە بۆ هەرێم پێشکەش بکەن. مەرجەکانی چوونەژوورەوە بەپێی ڕەگەزنامە دەگۆڕێن و پێویستە بەر لە گەشتکردن لە ڕێگەی دەروازەی فەرمیی حکومەتەوە پشتڕاست بکرێنەوە.

هەرێمی کوردستان لە ڕێگەی دوو فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی چالاکەوە خزمەت دەکرێت — فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی هەولێر و فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی سلێمانی — کە هەرێمەکە بە ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەوروپاوە دەبەستنەوە و خزمەتی گەشتیاران، گەشتیارانی بازرگانی، نێردە دیپلۆماسییەکان و ئەندامانی ڕەوەندی کوردی دەکەن.

پرۆژەی فڕۆکەخانەیەکی نێودەوڵەتیش بۆ دهۆک پێشنیاز کراوە. تا کاتی ڕاگەیاندنی فەرمیی دروستکردن و ڕەوشی چالاکبوونی، بە باشترین شێوە وەک پرۆژەیەکی گەشەپێدان وەسف دەکرێت نەک فڕۆکەخانەیەکی چالاک.

هەرێمی کوردستان کەلەپوورێکی دێرین لەگەڵ دامەزراوە هاوچەرخەکان و بەشداریکردنی نێودەوڵەتیی ڕوو لە گەشەدا یەک دەخات. ڕەوشی دەستووری، هەمەجۆریی کلتووری، ژینگەی سروشتی و هەڵکەوتەی ستراتیجیی بوونەتە هۆی ئەوەی ببێتە ناوەندێکی گرنگی سیاسی، ئابووری و کلتووری لەناو عێراق و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

لە ڕێگەی دامەزراوە حکومییەکانی، گەشەپێدانی پەروەردەیی، بەرنامەکانی وەبەرهێنان و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانییەوە، هەرێمەکە بەردەوامە لە کارکردن بەرەو سەقامگیری، گەشەپێدانی بەردەوام، هەمەجۆرکردنی ئابووری و پاراستنی ماف و ناسنامەی تەواوی پێکهاتەکانی.